Poznaliśmy laureatki „alternatywnego Nobla”. Nagrodzono odwagę, prawa człowieka i odpowiedzialną AI
Dwie niezwykłe kobiety oraz dwie organizacje kierowane przez kobiety otrzymały Right Livelihood Award 2026, nazywaną „alternatywną Nagrodą Nobla”. Tegoroczne wyróżnienia trafiły do osób, które bronią praw człowieka, wspierają wiejskie społeczności, chronią demokrację i domagają się odpowiedzialnego rozwoju sztucznej inteligencji.
Laureatkami zostały badaczka AI Timnit Gebru i pakistańska prawniczka Jalila Haider, a także Rural Women’s Assembly oraz Georgian Young Lawyers’ Association. Jury wybrało je spośród 200 kandydatur pochodzących z 72 państw.
Wspólnym mianownikiem ich działań jest przekonanie, że rozwój społeczny i technologiczny powinien służyć ludziom – szczególnie tym, których głos najczęściej pozostaje niesłyszany.
Cztery drogi do sprawiedliwszego świata
Timnit Gebru jest amerykańską badaczką sztucznej inteligencji oraz założycielką Distributed Artificial Intelligence Research Institute, znanego jako DAIR. Instytut prowadzi niezależne badania nad technologią, pozostając poza bezpośrednim wpływem największych koncernów cyfrowych.
Gebru analizuje między innymi uprzedzenia obecne w algorytmach, warunki pracy osób przygotowujących dane dla systemów AI oraz środowiskowe koszty budowania coraz większych modeli. Zamiast koncentrować się wyłącznie na hipotetycznych zagrożeniach z odległej przyszłości, zwraca uwagę na szkody, które niewłaściwie projektowana technologia może powodować już teraz.
Nagrodę otrzymała za przeciwstawianie się koncentracji władzy w sektorze AI oraz rozwijanie technologii zakorzenionej w sprawiedliwości, doświadczeniach ludzi i ich prawie do decydowania o własnej przyszłości.
Jalila Haider jest pierwszą kobietą wykonującą zawód prawnika w pakistańskiej społeczności Hazarów – mniejszości od lat doświadczającej przemocy i dyskryminacji. Jej kancelaria prowadziła ponad 7 tys. spraw, których inni prawnicy nie chcieli podejmować ze względu na ryzyko lub brak możliwości zarobku.
Haider zapewnia pomoc prawną mniejszościom etnicznym i religijnym, uchodźcom oraz osobom transpłciowym. Dzięki jej działaniom ponad 600 aktywistów i obrońców praw człowieka odzyskało możliwość swobodnego podróżowania. W 2018 roku prawniczka przeprowadziła siedmiodniowy strajk głodowy przeciwko zabójstwom Hazarów, doprowadzając do rozmów społeczności z dowództwem pakistańskiej armii.
Rural Women’s Assembly pokazuje z kolei, jak wielką siłę może mieć oddolna współpraca. Ruch zrzesza ponad 178 tys. drobnych rolniczek w 11 państwach południowej Afryki. Powstał w 2009 roku z inicjatywy 250 kobiet z południowoafrykańskiej prowincji Limpopo.
Organizacja pomaga kobietom walczyć o dostęp do ziemi, zachowanie tradycyjnych nasion, bezpieczeństwo żywnościowe oraz ochronę przed przemocą. Prowadzi szkoły agroekologii i 24 miejsca rozmnażania lokalnych odmian roślin. Działania ruchu przyczyniły się również do zmian prawnych, w tym wprowadzenia równych zasad przydzielania ziemi kobietom w Zambii.
Czwartym laureatem jest Georgian Young Lawyers’ Association, czyli Gruzińskie Stowarzyszenie Młodych Prawników. Organizacja powstała w 1994 roku i od tamtej pory odegrała ważną rolę w budowaniu demokratycznych instytucji oraz ochronie praw obywatelskich w Gruzji.
GYLA udzieliła około 1,5 mln bezpłatnych konsultacji prawnych w kraju liczącym około 3,7 mln mieszkańców. Pomagała między innymi osobom z niepełnosprawnościami, dzieciom pozbawionym dostępu do edukacji oraz ofiarom represji z czasów Związku Radzieckiego. Pomimo rosnącej presji wywieranej na organizacje społeczne stowarzyszenie pozostało w Gruzji i nadal dokumentuje naruszenia praw człowieka.
„Przepisują zasady, które autokraci, patriarchowie i najpotężniejsi ludzie Doliny Krzemowej uznawali za należące wyłącznie do nich” – powiedział Ole von Uexkull, dyrektor wykonawczy Right Livelihood.
Nagroda, która zapewnia długoterminowe wsparcie
Right Livelihood Award została ustanowiona w 1980 roku przez szwedzko-niemieckiego filantropa Jakoba von Uexkulla. Wcześniej zaproponował on Fundacji Noblowskiej utworzenie dwóch nowych nagród poświęconych ochronie środowiska oraz problemom mieszkańców Globalnego Południa. Po odrzuceniu tej propozycji stworzył niezależne wyróżnienie.
Z tego powodu nagroda bywa nazywana „alternatywnym Noblem”, choć formalnie nie należy do systemu Nagród Nobla. Do tej pory otrzymało ją 207 osób i organizacji z 82 państw.
Wyróżnienie nie kończy się na uroczystym wręczeniu statuetki. Fundacja zapewnia laureatom długoterminową pomoc, zwiększa widoczność ich działań, tworzy międzynarodowe kontakty oraz oferuje wsparcie osobom, których bezpieczeństwo lub wolność mogą być zagrożone.
Laureatki z 2026 roku odbiorą nagrody 1 grudnia podczas transmitowanej uroczystości w Sztokholmie. Ich historie pokazują, że zmiana nie musi zaczynać się w największych instytucjach. Może narodzić się w kancelarii podejmującej odrzucone sprawy, w kobiecym ruchu rolniczym, w niezależnym instytucie badawczym albo w grupie prawników, którzy mimo presji pozostają po stronie obywateli.
