Bezwarunkowy dochód podstawowy w Amazonii. Pierwszy taki program poprawił życie rdzennych mieszkańców i chroni las

Analiza przygotowana przez badaczy z University of Bath, opublikowana 20 października 2026 roku, potwierdza skuteczność pierwszego na świecie pilotażowego programu bezwarunkowego dochodu podstawowego skierowanego do rdzennych mieszkańców peruwiańskiej Amazonii. Dwuletni program, prowadzony przez organizację klimatyczną Cool Earth, objął 211 osób z trzech społeczności – dwóch z ludu Asháninka i jednej z ludu Yanesha – i jak wynika z raportu, przyniósł wymierne korzyści zarówno dla samych mieszkańców, jak i dla ochrony lasu tropikalnego.

Program, który wystartował w listopadzie 2023 roku, polegał na przekazywaniu uczestnikom bezwarunkowych transferów pieniężnych w wysokości 1032 soli, czyli około dwóch funtów dziennie – pieniądze te mogli wydawać na co chcieli, bez żadnych wymogów dotyczących ich wykorzystania. Transferom towarzyszył jednak dodatkowy element, tak zwany model „Cash Plus”: prowadzone przez same społeczności szkolenia z edukacji finansowej, praw i zarządzania dla rdzennej ludności, ochrony środowiska oraz zmian klimatu. Cool Earth opracowała program wspólnie z dwiema organizacjami kierowanymi wyłącznie przez rdzenne kobiety – ONAMIAP (Krajową Organizacją Andyjskich i Amazońskich Kobiet Rdzennych Peru) oraz Omiaasec (Organizacją Rdzennych Kobiet Centralnej Selwy Peru) – a międzynarodowa organizacja technologiczno-pomocowa AidKit pomogła opracować sposób dostarczania środków finansowych do społeczności żyjących głęboko w lesie.

Wyniki analizy Universal Basic Income Research Group (UBI Bath) są jednoznacznie pozytywne. Około 90 procent uczestników zaczęło stosować praktyki korzystne dla środowiska, a 87 procent aktywnie włączyło się w działania zbiorowe, takie jak rodzime nasadzenia leśne (w tym cedru, mahoniu i bambusa), ograniczanie wypalania lasu oraz odtwarzanie źródeł wody. Aż 85 procent respondentów uznało, że program wzmocnił lokalne przywództwo, poprawiając spoistość społeczną i zdolność do samodzielnej organizacji.

Równie istotne były zmiany w codziennym życiu uczestników. Udział gospodarstw domowych, które nie mogły sobie pozwolić na wartościowe odżywianie, spadł z 73 do 26 procent, a odsetek osób pomijających posiłki – z 49 do 22 procent. Gospodarstwa domowe zdolne do odkładania pieniędzy wzrosły z 49 do 70 procent, a konieczność zaciągania pożyczek w sytuacjach kryzysowych spadła z 19 do 6 procent. Odsetek osób zmuszonych do wyjazdu z domu w poszukiwaniu niepewnej pracy poza społecznością zmniejszył się z 43 do 18 procent, a samoocena ogólnego dobrostanu uczestników więcej niż się podwoiła w trakcie trwania programu. Poprawiły się też warunki mieszkaniowe i dostęp do kanalizacji – 55 procent gospodarstw domowych wymieniło dach na blachę, 51 procent poprawiło dostęp do wody z rur, a liczba gospodarstw bez dostępu do toalety spadła z 9 do 2 procent. Korzystanie z czystszych kuchenek gazowych wzrosło z 23 do 60 procent, a około 34 procent gospodarstw zdobyło panele słoneczne. Aż 77 procent uczestników zadeklarowało, że dzięki programowi mogło finansowo wspierać edukację członków rodziny – od szkoły średniej, przez dojazdy, po studia wyższe.

Dr Neil Howard, kierujący Universal Basic Income Research Group na University of Bath, podsumował wyniki wprost: „Przekazywanie historycznie marginalizowanym rdzennym mieszkańcom bezwarunkowego dochodu podstawowego przynosi wiele korzyści. Pieniądze robią ogromną, natychmiastową różnicę w życiu ludzi, a presja na wyzyskiwanie czy opuszczanie ziemi słabnie. Wszystko to sprzyja etycznej ochronie przyrody”. Sofia Vargas, dyrektorka Cool Earth w Peru, podkreśla, że wyniki programu przeczą tradycyjnym zarzutom, jakoby dochód podstawowy prowadził do zależności finansowej lub ograniczył motywację do pracy – jak dodaje, „pieniądze pomagają budować bardziej odporne społeczności żyjące w lesie tropikalnym”. Z kolei dr Nick Langridge, współautor raportu z zespołu UBI Bath, zauważa: „Wyniki sugerują, że gdy społeczności mają większe bezpieczeństwo i autonomię, są w stanie lepiej chronić ekosystemy, od których zależą”.

Głos w raporcie oddano też samym liderkom społeczności. Elida de la Cruz, wiceprezeska ONAMIAP, mówi: „Przekonałyśmy się, że nasze siostry mają zdolność do samodzielnego realizowania takich projektów w terenie”. Ketty Marcelo, przewodnicząca Omiaasec, dodaje z kolei, że „musimy patrzeć poza kwestie finansowe, w stronę dobra wspólnego”.

Autorzy raportu, zatytułowanego „Fighting the climate crisis with reciprocity: Towards Indigenous autonomy” („Walka z kryzysem klimatycznym poprzez wzajemność: w stronę autonomii rdzennej ludności”), przedstawiają ten model jako alternatywę dla tradycyjnej, odgórnej ochrony przyrody – opartą na wzajemności i traktowaniu rdzennych społeczności jako opiekunów ekosystemów, a nie jedynie pasywnych beneficjentów pomocy. Badacze zachowują przy tym naukową ostrożność, zaznaczając, że program trwał relatywnie krótko i nie miał grupy kontrolnej, a długoterminowe efekty oraz możliwość skalowania tego modelu wymagają dalszych badań.

Cool Earth zapowiada kontynuację programu – w dalszej części 2026 roku ma ruszyć faza projektowa w centralnym Peru, a w planach jest też rozszerzenie inicjatywy na kolejne społeczności w peruwiańskiej Amazonii oraz w Kolumbii. Organizacja prowadziła już rozmowy z brytyjskim Ministerstwem Skarbu (HM Treasury), brytyjskimi resortami energii i klimatu oraz środowiska (DESNZ i DEFRA), a także z członkami kolumbijskiego Kongresu, promując dochód podstawowy jako skuteczne narzędzie ochrony lasów tropikalnych.

Źródła: University of Bath, Cool Earth, Down To Earth

Wskazówki SEO

• Tytuł meta: Dochód podstawowy w Amazonii chroni las i mieszkańców
• Opis meta: Pilotażowy program bezwarunkowego dochodu podstawowego dla rdzennych mieszkańców peruwiańskiej Amazonii poprawł ich życie i zwiększył ochronę lasu tropikalnego.
• Link: dochod-podstawowy-amazonia-rdzenni-mieszkancy-ochrona-lasu-peru
• Fraza kluczowa: dochód podstawowy Amazonia rdzenni mieszkańcy
• Alt do zdjęcia: Rdzenni mieszkańcy peruwiańskiej Amazonii uczestniczący w programie dochodu podstawowego