Nowatorskie badanie może przewidzieć ryzyko raka nawet 15 lat wcześniej

Naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego dokonali odkrycia, które może w przyszłości zmienić sposób oceny ryzyka raka prostaty. Analizując próbki krwi pobrane od tysięcy mężczyzn, zidentyfikowali 12 białek związanych z zachorowaniem na ten nowotwór nawet ponad 15 lat później. Wyniki opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „European Urology” dają nadzieję na wcześniejsze rozpoznawanie zagrożenia, a przede wszystkim skuteczniejsze odróżnianie łagodnie rozwijających się nowotworów od tych najbardziej niebezpiecznych.

Wyobraźmy sobie badanie krwi, które pomaga lekarzowi ocenić, czy za kilkanaście lat pacjent może być szczególnie narażony na agresywną postać raka prostaty. Choć taka metoda nie jest jeszcze dostępna w gabinetach lekarskich, najnowsze odkrycie brytyjskich naukowców przybliża medycynę do tego celu.

Zespół Oxford Population Health przeanalizował ponad 6000 białek obecnych w próbkach krwi uczestników wieloletniego europejskiego badania EPIC. Wśród nich znalazło się 982 mężczyzn, u których w kolejnych latach zdiagnozowano raka prostaty, oraz 1573 losowo wybranych uczestników badania.

Okres obserwacji wynosił około 16 lat. Dzięki temu badacze mogli sprawdzić, jakie różnice biologiczne występowały we krwi na długo przed postawieniem diagnozy.

Dwanaście białek może pomóc przewidzieć zagrożenie

Najbardziej interesującym odkryciem było zidentyfikowanie 12 białek, których stężenie wiązało się z ryzykiem rozpoznania raka prostaty ponad 15 lat po pobraniu krwi.

Jednym z nich było GZMK – białko wytwarzane przez komórki układu odpornościowego, które uczestniczą w rozpoznawaniu i niszczeniu nieprawidłowych komórek.

To cenna wskazówka. Naukowcy podejrzewają, że reakcje immunologiczne mogą odgrywać istotną rolę w rozwoju raka prostaty na długo przed jego klinicznym rozpoznaniem.

Nie oznacza to jednak, że u badanych mężczyzn nowotwór był już obecny 15 lat wcześniej. Odkryte białka mogą świadczyć o procesach biologicznych związanych ze zwiększoną podatnością na zachorowanie, a nie o istniejącym guzie.

Jeszcze ważniejsze okazało się wyodrębnienie siedmiu białek powiązanych z agresywnymi postaciami raka prostaty.

Szczególną uwagę zwrócono na białko ANKRD1, którego poziom wiązał się z występowaniem poważniejszych postaci choroby, w tym nowotworów dających przerzuty lub prowadzących do śmierci.

Badacze znaleźli również zależności dotyczące białek związanych z genami ERBB3, KRAS i NRAS, znanymi z udziału w procesach nowotworowych.

Nie każdy rak prostaty jest równie niebezpieczny

To właśnie tutaj może kryć się największa wartość odkrycia.

Rak prostaty jest chorobą o bardzo zróżnicowanym przebiegu. Niektóre guzy rosną tak powoli, że przez wiele lat nie powodują poważnych problemów zdrowotnych. Inne rozwijają się agresywnie, mogą dawać przerzuty i wymagają szybkiego leczenia.

Jednym z największych wyzwań współczesnej diagnostyki jest rozpoznanie, z którym rodzajem choroby mamy do czynienia.

Stosowane obecnie badanie PSA pozwala wykryć podwyższone stężenie antygenu sterczowego we krwi, ale samo w sobie nie rozstrzyga, czy pacjent choruje na raka ani jak agresywny może być nowotwór.

Gdyby naukowcom udało się opracować dokładniejszą metodę oceny zagrożenia na podstawie zestawu białek, lekarze mogliby lepiej wskazywać osoby wymagające szczególnie uważnej obserwacji.

Jednocześnie część mężczyzn mogłaby uniknąć niepotrzebnych badań i procedur medycznych.

Od odkrycia do badania dostępnego dla pacjentów

Wyniki badań zespołu z Oksfordu zostały opublikowane w październiku 2026 roku w czasopiśmie „European Urology” i zaprezentowane podczas dorocznego spotkania American Society of Human Genetics.

Naukowcy podkreślają jednak, że zidentyfikowane białka nie stanowią jeszcze gotowego testu diagnostycznego. Zaobserwowane zależności wymagają dalszego potwierdzenia, a przyszłe metody muszą wykazać odpowiednio wysoką skuteczność w ocenie ryzyka.

Badania mają być kontynuowane w ramach programu Prostate Cancer Aetiology and Prevention (PCAP), wspieranego finansowo przez organizację Cancer Research UK.

Jego celem jest nie tylko lepsze przewidywanie zachorowań, ale również zrozumienie mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój najbardziej agresywnych nowotworów prostaty. W przyszłości ta wiedza mogłaby pomóc w opracowaniu nowych strategii profilaktycznych.

Największą nadzieję daje możliwość wykrywania biologicznych sygnałów zagrożenia na długo przed pojawieniem się objawów choroby. Nie jest to jeszcze badanie wykrywające raka z piętnastoletnim wyprzedzeniem, ale ważny krok w stronę medycyny, która potrafi przewidywać ryzyko i działać wcześniej.

Być może pewnego dnia proste badanie krwi pomoże wskazać, którzy mężczyźni powinni zostać objęci szczególną opieką, zanim choroba stanie się niebezpieczna. A to oznaczałoby nie tylko większe szanse na skuteczne leczenie, ale również możliwość uniknięcia części niepotrzebnych interwencji medycznych.

Źródła:

1. 1. University of Oxford – Blood proteins could reveal clues to prostate cancer risk more than a decade before diagnosis, 22 października 2026
   2. European Urology – oryginalna publikacja naukowa dotycząca białek krwi i ryzyka raka prostaty
   3. University of Oxford – Nowy program badań nad przyczynami i zapobieganiem rakowi prostaty