Zaczęła od 30 dolarów. Dziś jej pomysł pomaga chronić miliony ludzi przed malarią

Dla Joan Rukundo Nalubegi malaria nigdy nie była odległym problemem, o którym słyszy się jedynie w statystykach. Dorastając w sierocińcu w Ugandzie, sama wielokrotnie chorowała. Po latach osobiste doświadczenia i tragedia bliskiej osoby skłoniły ją do działania. Z budżetem wynoszącym zaledwie 30 dolarów rozpoczęła projekt, który z czasem przekształcił się w Uganics – firmę rozwijającą łatwo dostępne środki pomagające chronić ludzi przed ukąszeniami komarów.

Dziś rozwiązania stworzone przez Uganics dotarły, według African Leadership University, do ponad 4,5 mln osób w ośmiu krajach. Ponad 300 tys. gospodarstw domowych miało natomiast otrzymać dostęp do produktów profilaktycznych po obniżonych cenach.

Historia Joan jest tym bardziej znacząca, że malaria pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowotnych Afryki. Według najnowszego raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2024 r. na świecie odnotowano szacunkowo 282 mln przypadków tej choroby i około 610 tys. zgonów. Afryka odpowiadała za zdecydowaną większość zachorowań i 95 proc. zgonów, a szczególnie narażone pozostają najmłodsze dzieci.

Pomysł narodził się z osobistych doświadczeń

Joan Rukundo Nalubega dorastała w sierocińcu w Ugandzie. W dzieciństwie często chorowała na malarię. Jak opisuje African Leadership University, nocami podpierała moskitiery patykami, aby nie opadały podczas snu.

Później wydarzyło się coś, co ponownie przywołało trudne wspomnienia. Bliska jej osoba straciła dziecko z powodu malarii. Zamiast pogodzić się z tym, że choroba jest nieodłączną częścią życia milionów mieszkańców regionu, Joan zaczęła zastanawiać się, jak można skuteczniej zapobiegać zakażeniom jeszcze zanim potrzebna będzie pomoc lekarza.

W 2016 r. założyła Uganics Repellents. Na początku miała jedynie około 30 dolarów, które przeznaczyła m.in. na transport potrzebny do prowadzenia badań terenowych i poznawania potrzeb lokalnych społeczności.

Pomysł był prosty: profilaktyka powinna stać się częścią zwyczajnego życia.

Jednym z produktów, na których rozwijano działalność Uganics, było mydło zawierające składniki odstraszające komary. Zamiast wymagać od mieszkańców wyrobienia zupełnie nowych nawyków, przedsiębiorstwo postanowiło wykorzystać czynność wykonywaną każdego dnia – zwykłe mycie. Z czasem oferta została poszerzona m.in. o balsamy, kremy, olejki i spraye odstraszające owady oraz produkty związane z higieną i sanitacją.

Od jednego produktu do milionów odbiorców

Skala przedsięwzięcia szybko przestała przypominać niewielki projekt społeczny. Według danych przedstawionych przez African Leadership University Uganics w ciągu ośmiu lat rozszerzył działalność na osiem krajów i dotarł z produktami oraz działaniami profilaktycznymi do ponad 4,5 mln ludzi.

Ponad 300 tys. gospodarstw domowych miało skorzystać z dofinansowanego dostępu do produktów pomagających ograniczać kontakt z komarami.

ALU informuje ponadto, że gospodarstwa uczestniczące w programach Uganics raportowały spadek liczby przypadków malarii sięgający niemal 90 proc. Wynik ten warto jednak traktować jako dane raportowane przez organizację, a nie rezultat niezależnego badania klinicznego potwierdzającego skuteczność konkretnego produktu.

Ma to znaczenie, ponieważ naukowe dowody dotyczące stosowania miejscowych repelentów jako samodzielnej metody zapobiegania malarii pozostają ograniczone. Przegląd Cochrane wskazywał, że jakość dostępnych badań nie pozwalała jednoznacznie określić ich wpływu na liczbę zachorowań. Takie rozwiązania mogą więc uzupełniać profilaktykę, ale nie powinny zastępować podstawowych metod ochrony stosowanych w walce z malarią.

To właśnie połączenie prostoty, dostępności i dopasowania do codziennych przyzwyczajeń mieszkańców jest jednak najbardziej interesującą częścią projektu Joan. Uganics nie próbuje przenosić na lokalny grunt kosztownego rozwiązania stworzonego tysiące kilometrów dalej. Firma rozwija produkty z myślą o warunkach, w których będą rzeczywiście używane.

Uganda znajduje się na pierwszej linii walki z malarią

Znaczenie takich inicjatyw dobrze pokazują dane WHO. W 2024 r. aż około 94 proc. wszystkich przypadków malarii na świecie przypadało na region afrykański WHO. Pięć państw – Nigeria, Demokratyczna Republika Konga, Etiopia, Mozambik i Uganda – odpowiadało łącznie za ponad połowę światowych zachorowań.

Jednocześnie są powody do optymizmu. WHO szacuje, że od 2000 r. dzięki działaniom podejmowanym na całym świecie udało się zapobiec około 2,3 mld przypadków malarii oraz 14 mln zgonów. Coraz więcej państw uzyskuje także status krajów wolnych od malarii.

Droga do dalszego ograniczenia choroby wymaga jednak równoczesnego stosowania wielu narzędzi: moskitier, zwalczania komarów, szybkiej diagnostyki, odpowiedniego leczenia, szczepień oraz nowych metod profilaktyki.

I właśnie tutaj lokalni innowatorzy mogą odegrać istotną rolę.

Z sierocińca na listę „30 Under 30”

Historia Joan Rukundo Nalubegi zwróciła uwagę również poza Ugandą. W 2026 r. założycielka Uganics znalazła się w zestawieniu Forbes Africa „30 Under 30”, prezentującym młodych afrykańskich przedsiębiorców, innowatorów i liderów społecznych.

W międzyczasie ukończyła program Entrepreneurial Leadership na African Leadership University w Rwandzie, uzyskując w 2025 r. dyplom z wyróżnieniem First Class Honours. Uczelnia przedstawia jej historię jako przykład przedsiębiorczości, która nie zaczyna się od szukania produktu mogącego przynieść największy zysk, lecz od zauważenia problemu wymagającego rozwiązania.

I chyba właśnie w tym tkwi najbardziej inspirująca część tej historii.

Dziewczynka, która sama wielokrotnie chorowała na malarię i nocami poprawiała rozpadającą się moskitierę, po latach stworzyła przedsiębiorstwo próbujące ułatwić ochronę przed tą samą chorobą innym rodzinom.

Zaczęło się od osobistego doświadczenia, pomysłu i 30 dolarów. Dziś Uganics dociera do milionów ludzi, pokazując, że rozwiązania największych problemów nie zawsze muszą rozpoczynać się w ogromnych laboratoriach i międzynarodowych korporacjach. Czasami zaczynają się od osoby, która bardzo dobrze zna problem, ponieważ sama z nim dorastała.

Źródła:

African Leadership University – historia Joan Rukundo Nalubegi i Uganics: From Personal Loss to Public Health Innovation: Reimagining Malaria Prevention Through Uganics

Uganics – oficjalna strona projektu: Uganics Repellents

World Health Organization – World Malaria Report 2025: World malaria report 2025

Cochrane – przegląd badań dotyczących repelentów i zapobiegania malarii: ersonal-loss-to-public-health-innovation-reimagining-malaria-prevention-through-uganics/Mosquito repellents for malaria prevention