Francja wycofuje się z ogólnokrajowego systemu kaucyjnego. Miasta i gminy mają mieć wolność wyboru
Francja wycofuje się z planu narzucenia całemu krajowi jednego obowiązkowego systemu kaucyjnego na plastikowe butelki. Zamiast tego chce pozostawić decyzję samorządom. Miasta i związki gmin, które uznają, że kaucja pomoże im zwiększyć poziom zbiórki, będą mogły ją wprowadzić. Te, które już osiągają dobre wyniki przy obecnym systemie segregacji odpadów, nie będą musiały przebudowywać swojej infrastruktury.
Francuski rząd przedstawił nowe podejście 4 września 2026 roku po trzech miesiącach konsultacji z samorządami, producentami, organizacjami reprezentującymi władze lokalne i branżą recyklingową. Oficjalny komunikat mówi wprost, że ogólnokrajowy obowiązkowy system nie zostanie obecnie wprowadzony.
To ciekawa decyzja także z polskiej perspektywy. Polska wybrała model ogólnokrajowy, natomiast Francja chce sprawdzić rozwiązanie bardziej zdecentralizowane: jeden cel środowiskowy, ale różne sposoby jego osiągnięcia w zależności od sytuacji lokalnej.
Francuskie gminy bardzo różnią się skutecznością zbiórki
Najważniejszym argumentem za zmianą planów okazały się ogromne różnice pomiędzy poszczególnymi częściami Francji.
Według danych przedstawionych przez francuskie Ministerstwo Transformacji Ekologicznej około 230 związków międzygminnych, zamieszkanych łącznie przez ponad 11 mln osób, osiąga już co najmniej 77-procentowy poziom zbiórki plastikowych butelek.
Na drugim biegunie znajduje się około 45 jednostek obejmujących ponad 14 mln mieszkańców, przede wszystkim na terenach miejskich. Tam poziom zbiórki nie przekracza 35 proc.
Rząd uznał więc, że identyczne rozwiązanie dla obu grup niekoniecznie byłoby najlepsze.
W regionie, który już skutecznie zbiera większość opakowań za pomocą żółtych pojemników, sortowni i istniejącego systemu komunalnego, budowa drugiej sieci zwrotu butelek mogłaby oznaczać dodatkowe koszty i zmianę dobrze działających przyzwyczajeń mieszkańców.
Inaczej sytuacja wygląda w dużej aglomeracji, gdzie do recyklingu trafia zaledwie co trzecia butelka. Tam dodatkowa zachęta finansowa może okazać się przydatna.
– Naszym obowiązkiem jest wybierać rozwiązania, które działają, terytorium po terytorium, bez karania samorządów, które już osiągnęły bardzo dobre wyniki – wyjaśnił minister delegowany ds. transformacji ekologicznej Mathieu Lefèvre.
Francja nadal ma poważny problem z plastikiem
Zmiana stanowiska nie oznacza rezygnacji z ambitniejszych celów dotyczących recyklingu.
Wręcz przeciwnie.
Francja pozostaje daleko od poziomów, które będzie musiała osiągnąć w najbliższych latach. W 2024 roku recyklingowi poddano jedynie 25,7 proc. wszystkich plastikowych opakowań. W przypadku samych plastikowych butelek poziom zbiórki wynosił około 58 proc.
Tymczasem celem jest 90-procentowa selektywna zbiórka jednorazowych plastikowych butelek na napoje oraz metalowych puszek do 2029 roku. Wynika to również z nowego unijnego rozporządzenia dotyczącego opakowań i odpadów opakowaniowych.
Francuski „Plan Plastique” ma więc nadal przyspieszać ekoprojektowanie opakowań, rozwijać ponowne wykorzystanie, zwiększać możliwości sortowni i zakładów recyklingowych oraz ograniczać ilość plastiku trafiającego do odpadów.
Zmienia się metoda, a nie końcowy cel.
Samorządy mocno sprzeciwiały się obowiązkowej kaucji
Pomysł ogólnokrajowej kaucji od początku wzbudzał we Francji duże emocje.
Władze lokalne argumentowały, że przez wiele lat inwestowały pieniądze mieszkańców w pojemniki, pojazdy, centra sortowania i systemy selektywnej zbiórki. Plastikowe butelki należą przy tym do najbardziej wartościowych surowców znajdujących się w strumieniu odpadów.
Przeniesienie ich do oddzielnego systemu kaucyjnego mogłoby więc zmniejszyć przychody lokalnych instalacji, a jednocześnie pozostawić samorządom koszty odbioru pozostałych odpadów.
Krytycy zwracali też uwagę, że mieszkańcy mogliby otrzymać dwa równoległe systemy: część opakowań trafiałaby do obecnej segregacji, a część trzeba byłoby zanosić do oddzielnych punktów zwrotu.
Te obawy wielokrotnie podnosił francuski Senat. Jego komisja ds. rozwoju terytorialnego i zrównoważonego rozwoju argumentowała, że większy nacisk powinien zostać położony na redukcję plastiku u źródła, ponowne użycie opakowań, zbiórkę poza domem i poprawę istniejącego systemu komunalnego.
Po decyzji rządu senatorowie określili ją jako zwycięstwo dialogu z samorządami.
Kaucja będzie możliwa tam, gdzie mieszkańcy rzeczywiście mogą na niej skorzystać
Nowa propozycja nie zamyka jednak drzwi przed systemem kaucyjnym.
Wręcz przeciwnie: zainteresowane miasta i związki gmin będą mogły zdecydować się na takie rozwiązanie, zwłaszcza jeżeli obecny poziom zbiórki jest bardzo niski.
W praktyce Francja może więc stać się interesującym europejskim eksperymentem.
W jednej części kraju mieszkańcy nadal będą wrzucać butelki do pojemników na odpady segregowane.
W innym regionie mogą pojawić się automaty lub punkty, w których po zwrocie opakowania konsument odzyska kaucję.
Po kilku latach będzie można porównać oba rozwiązania i sprawdzić, które przynoszą najlepsze rezultaty przy konkretnym typie zabudowy, gęstości zaludnienia czy istniejącej infrastrukturze.
– Musimy wspólnie z samorządowcami, w atmosferze zaufania i odpowiedzialności, tworzyć rozwiązania najlepiej dostosowane do poszczególnych terytoriów – podkreśliła minister Françoise Gatel odpowiedzialna za decentralizację.
Unia Europejska nadal wyznacza Francji bardzo wysoko poprzeczkę
Francuskiej decyzji nie można jednak interpretować jako prostego stwierdzenia: „systemu kaucyjnego nie będzie”.
Unijne rozporządzenie PPWR przewiduje, że do 1 stycznia 2029 roku państwa członkowskie powinny zapewnić selektywną zbiórkę co najmniej 90 proc. jednorazowych plastikowych butelek i metalowych pojemników na napoje objętych przepisami.
Zasadą ma być system kaucyjny. Istnieje jednak możliwość uzyskania zwolnienia z obowiązku jego wprowadzania, jeśli państwo spełni określone warunki. Jednym z kluczowych jest osiągnięcie 80 proc. selektywnej zbiórki odpowiednich opakowań już w 2026 roku i przedstawienie Komisji Europejskiej planu pokazującego, jak kraj dojdzie do poziomu 90 proc.
Francja jest dzisiaj wyraźnie poniżej takiego poziomu.
Według ADEME w 2024 roku zebrano około 58,2 proc. plastikowych butelek na napoje.
Oznacza to, że najbliższe lata będą niezwykle ważne.
Jeżeli model dobrowolnych lokalnych kaucji oraz pozostałe elementy „Planu Plastique” szybko poprawią wyniki, Francuzi mogą rozwijać własną, zdecentralizowaną drogę.
Jeżeli poprawa okaże się zbyt mała, przepisy europejskie mogą ostatecznie wymusić znacznie szersze zastosowanie systemu kaucyjnego.
Co ważne, Komisja Europejska dopuszcza organizowanie systemów kaucyjnych na poziomie regionalnym. Nadal jednak cały kraj musi osiągnąć wymagany poziom selektywnej zbiórki.
Źródła:
ADEME – oficjalne dane dotyczące zbiórki plastikowych butelek: 56,8 proc. w 2023 roku i około 58,2 proc. w 2024 roku.
https://librairie.ademe.fr/economie-circulaire-et-dechets/8896-10705-evaluation-du-taux-de-collecte-des-bouteilles-en-plastique-de-boisson-pour-2023-et-2024.html
Komisja Europejska / EUR-Lex – wyjaśnienie zasad PPWR, celu 90 proc. w 2029 roku i warunków zwolnienia z obowiązku ogólnokrajowego systemu kaucyjnego.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:52026XC03084
