266 przywódców podpisało porozumienie. Ochronią 125 tys. hektarów lasów i rzadkie kangury
W górach Torricelli w Papui-Nowej Gwinei wydarzyło się coś, na co lokalne społeczności i przyrodnicy pracowali przez ponad dwie dekady. 266 przywódców klanów reprezentujących 41 wiosek podpisało prawnie wiążące porozumienie chroniące ponad 125 tys. hektarów tropikalnych lasów. Dokument zabrania komercyjnego wyrębu, górnictwa, wielkoobszarowego rolnictwa oraz polowań na zagrożone gatunki. Jednymi z największych beneficjentów mają być niezwykle rzadkie kangury drzewne występujące tylko w tej części świata.
Porozumienie sfinalizowano 30 czerwca 2026 roku w północno-zachodniej Papui-Nowej Gwinei. Nie zostało narzucone mieszkańcom przez administrację ani zagraniczną organizację. Zasady powstawały przez dwa lata konsultacji z właścicielami ziemi, zgodnie z zasadą dobrowolnej, uprzedniej i świadomej zgody. To właśnie lokalne społeczności mają teraz zarządzać chronionym obszarem.
– Czekaliśmy na to tak długo – mówił po podpisaniu dokumentu Caleb Bulu z Tenkile Conservation Alliance.
Las, którego mieszkańcy postanowili bronić sami
Góry Torricelli są jednym z najbardziej niezwykłych biologicznie fragmentów Papui-Nowej Gwinei. Rozległe, wilgotne lasy porastające górskie zbocza stanowią siedlisko wielu gatunków, których nie można spotkać nigdzie indziej.
Według Tenkile Conservation Alliance jest to jedyne znane miejsce na świecie, w którym współwystępują trzy gatunki kangurów drzewnych: tenkile, czyli Dendrolagus scottae, weimang – Dendrolagus pulcherrimus – oraz kangur drzewny Finscha należący do Dendrolagus inustus. Pierwsze dwa należą do najbardziej zagrożonych kangurów drzewnych Papui-Nowej Gwinei.
Szczególnie trudna była sytuacja tenkile. Organizacja TCA przypomina, że na początku działań ochronnych populację oceniano na około 100 osobników. Wieloletnie ograniczenie polowań oraz współpraca z mieszkańcami przyniosły jednak rezultat – liczebność tego niezwykłego torbacza wzrosła co najmniej kilkukrotnie, a zwierzęta zaczęły ponownie pojawiać się w częściach gór, w których przez wiele lat ich nie widywano.
Podobną ekspansję siedlisk odnotowano w przypadku weimang.
To szczególnie dobra wiadomość, ponieważ jeszcze kilkadziesiąt lat temu naukowcy obawiali się, że obydwa gatunki mogą zniknąć, zanim zostaną dobrze poznane.
Ochrona przyrody zaczęła się od rozmowy z mieszkańcami
Tenkile Conservation Alliance powstało w 2001 roku właśnie po to, aby chronić wyjątkową przyrodę Torricelli. Kilka lat później w działania mocno zaangażowali się australijscy opiekunowie zwierząt Jim i Jean Thomas.
Szybko okazało się, że skuteczna ochrona kangurów drzewnych nie może polegać wyłącznie na zakazywaniu polowań.
Ludzie mieszkający w górskich wioskach są właścicielami ziemi, korzystają z lasu i od pokoleń czerpią z niego żywność oraz materiały potrzebne do życia. Jeżeli ochrona przyrody miała być trwała, musiała również poprawiać warunki życia społeczności.
TCA zaczęło więc rozwijać projekty daleko wykraczające poza klasyczną ochronę zwierząt. Powstały programy strażników terenowych dla kobiet i mężczyzn. Do odległych wiosek trafiały zbiorniki na wodę, metalowe pokrycia dachowe oraz solarne oświetlenie domów i ulic. Organizacja wspierała także projekty mające zapewniać mieszkańcom alternatywne źródła białka i dochodów.
W efekcie kangur drzewny stał się czymś więcej niż pojedynczym chronionym gatunkiem. Stał się symbolem szerszego programu zabezpieczającego las, kulturę i przyszłość miejscowych społeczności.
125 tys. hektarów zyskało nową ochronę
Podpisany dokument obejmuje ponad 125 tys. hektarów gór Torricelli, czyli powierzchnię większą niż wiele europejskich parków narodowych.
Najważniejsze zakazy są bardzo konkretne.
Na terenie objętym porozumieniem nie można prowadzić komercyjnego wyrębu lasu, wydobycia surowców ani wielkoskalowego rolnictwa. Zabronione jest również polowanie na zagrożone gatunki – w tym wszystkie trzy występujące tam kangury drzewne.
Każda z 41 wiosek ma posiadać własny komitet zarządzający obszarem chronionym. Co najmniej 30 proc. miejsc w tych komitetach ma przypadać kobietom.
Porozumienie obowiązuje w pięcioletnich cyklach. Po tym czasie mieszkańcy będą mogli ocenić jego skuteczność i w razie potrzeby zmodyfikować poszczególne zasady.
To odróżnia rozwiązanie od klasycznego parku narodowego tworzonego odgórnie. Tutaj zarządzanie ma pozostać bezpośrednio związane z ludźmi, którzy mieszkają na tym terenie.
W Papui-Nowej Gwinei własność ziemi wygląda inaczej niż w Europie
Takie rozwiązanie jest możliwe dzięki wyjątkowej strukturze własności ziemi.
Około 97 proc. powierzchni Papui-Nowej Gwinei pozostaje we własności zwyczajowej. Oznacza to, że ziemią zarządzają tradycyjni właściciele – przede wszystkim klany i społeczności lokalne. Potwierdzają to zarówno dane FAO, jak i informacje ONZ dotyczące reformy prawa własności ziemi w kraju.
W przypadku Torricelli właśnie ta struktura stała się podstawą prawną nowego rozwiązania.
Zamiast czekać wyłącznie na utworzenie państwowego obszaru chronionego, właściciele ziemi zawarli między sobą prawnie wiążącą umowę określającą zasady jej użytkowania.
To ważne, ponieważ starania o formalne ustanowienie Torricelli Mountain Range Conservation Area trwają od około 2005 roku. Przez lata wykonywano mapy, przygotowywano dokumentację i prowadzono konsultacje, ale proces administracyjny wielokrotnie się zatrzymywał.
W tym samym czasie presja ze strony firm zainteresowanych drewnem nie znikała.
Społeczności zdecydowały więc, że nie chcą dłużej czekać.
Porozumienie ma realną moc prawną
„Conservation deed” nie jest jedynie symboliczną deklaracją.
W Papui-Nowej Gwinei podobne porozumienia były już wcześniej wykorzystywane do ochrony terenów należących do lokalnych społeczności.
Szczególnie ważny precedens pojawił się w 2025 roku. W sprawie dotyczącej lasów w prowincji East New Britain sąd krajowy powołał się na istniejące porozumienie ochronne i ograniczył możliwość prowadzenia wyrębu na ziemiach objętych dokumentem. Ochroną objęto nawet dodatkową strefę buforową szerokości 500 metrów.
Dla mieszkańców Torricelli był to sygnał, że podobne rozwiązanie może zapewnić im rzeczywiste narzędzie obrony przed niechcianą wycinką czy eksploatacją surowców.
Evelyn Wohuinangu, prawniczka i członkini zarządu TCA, podkreślała, że najważniejsze jest przejęcie przez mieszkańców odpowiedzialności za zapisy dokumentu. Dzięki temu wiedzą również, jakie działania prawne mogą podjąć, jeżeli na ich teren wkroczą przedsiębiorstwa prowadzące wyrąb lub poszukiwania surowców.
Jedna z najbogatszych przyrodniczo części świata
Znaczenie porozumienia wykracza poza ochronę samych kangurów drzewnych.
Papua-Nowa Gwinea należy do najbardziej różnorodnych biologicznie państw świata. FAO podaje, że lasy pokrywają około 78 proc. powierzchni kraju, a wiele występujących tam zwierząt i roślin nie żyje naturalnie nigdzie indziej.
TCA wskazuje, że same góry Torricelli są siedliskiem ogromnej części fauny Papui-Nowej Gwinei – występuje tam około połowy krajowych gatunków ptaków, 65 proc. gatunków płazów i gadów oraz 40 proc. gatunków ssaków.
Oprócz kangurów drzewnych żyją tam m.in. krytycznie zagrożony kuskus czarnoplamy oraz rzadkie gatunki lotopałanek.
Rainforest Trust określa Torricelli jako jeden z najważniejszych obszarów dla ochrony rzadkich torbaczy. Organizacja wspiera działania TCA i lokalnych społeczności zmierzające do zachowania tych lasów.
Ochrona 125 tys. hektarów oznacza zatem zabezpieczenie całego ekosystemu – od wielkich drzew po żyjące w koronach lasu ssaki, ptaki, płazy i tysiące mniej efektownych organizmów.
Sukces kangurów pokazuje, że ten model już działa
Najbardziej optymistycznym elementem całej historii jest fakt, że podpisane porozumienie nie rozpoczyna ochrony Torricelli od zera.
Pierwsze rezultaty są już widoczne.
Wprowadzane od końca lat 90. ograniczenia polowań przyczyniły się do wyraźnego odbudowania populacji tenkile. Mongabay informuje również o rozszerzeniu zasięgu tenkile i weimang na obszary, na których zwierzęta nie były obserwowane od dziesięcioleci.
Oznacza to, że współpraca lokalnych społeczności z przyrodnikami przyniosła efekt jeszcze zanim pojawiła się obecna forma ochrony prawnej.
Nowe porozumienie ma przede wszystkim sprawić, aby ten sukces nie został utracony.
– To ogromny krok naprzód dla mieszkańców Torricelli – ocenił biolog i badacz ssaków Tim Flannery.
Ochrona lasu nie odbywa się kosztem ludzi
W wielu częściach świata tworzenie obszarów chronionych prowadziło w przeszłości do konfliktów z ludnością, która korzystała z danego terenu na długo przed pojawieniem się formalnych granic rezerwatu.
Model rozwijany w Torricelli próbuje tego uniknąć.
Proces przygotowania porozumienia trwał około dwóch lat. Mieszkańcy uczestniczyli w rozmowach dotyczących zagrożeń, granic chronionego terenu, tradycyjnych sposobów zarządzania ziemią oraz zasad, które później znalazły się w dokumencie.
Podstawą była zasada FPIC – free, prior and informed consent, czyli dobrowolnej, uprzedniej i świadomej zgody.
W praktyce oznacza ona, że lokalna społeczność powinna rozumieć konsekwencje podejmowanej decyzji i mieć możliwość zaakceptowania lub odrzucenia projektu przed jego wdrożeniem.
To właśnie dlatego podpisy 266 przywódców mają tak duże znaczenie.
Nie reprezentują jedynie administracyjnej zgody na utworzenie rezerwatu. Są potwierdzeniem decyzji właścicieli ziemi, że las ma pozostać lasem.
Teraz podobny model może objąć kolejne góry
Tenkile Conservation Alliance nie zamierza poprzestać na Torricelli.
Organizacja rozważa wykorzystanie podobnego mechanizmu w sąsiednich górach Bewani. Jim Thomas z TCA mówił Mongabay, że znajdują się tam rozległe fragmenty pierwotnych lasów, które obecnie znajdują się pod presją wyrębu.
TCA nadal chce także doprowadzić do oficjalnego uznania Torricelli Mountain Range Conservation Area przez państwo.
Obie formy ochrony nie wykluczają się.
Porozumienie społeczności daje lasom zabezpieczenie już teraz, natomiast oficjalny status państwowego obszaru chronionego mógłby zwiększyć ich rozpoznawalność i zapewnić kolejne możliwości finansowania oraz współpracy międzynarodowej.
Największa zmiana już jednak nastąpiła.
41 wiosek, które przez wiele lat czekały na formalną decyzję władz, wykorzystało własne prawa do ziemi, aby wspólnie zabezpieczyć jeden z najbardziej niezwykłych lasów Oceanii.
Dzięki temu ponad 125 tys. hektarów górskich lasów otrzymało dodatkową ochronę, a kangury drzewne, których przyszłość jeszcze niedawno stała pod znakiem zapytania, zyskały znacznie większą szansę na dalszą odbudowę populacji.
To jednocześnie przykład coraz częściej dostrzeganego modelu ochrony przyrody: zamiast odsuwać ludzi od natury, można powierzyć większą odpowiedzialność tym, którzy żyją wśród niej od pokoleń.
Źródła
Mongabay – główny reportaż Johna Cannona o podpisaniu porozumienia, jego zasadach i historii ochrony gór Torricelli:
Mongabay – New conservation deed aims to protect tree kangaroos, forests, people in Papua New Guinea
Tenkile Conservation Alliance – oficjalne informacje o gatunkach kangurów drzewnych występujących w górach Torricelli i działaniach ochronnych:
Tenkile Conservation Alliance – Tree Kangaroos
Tenkile Conservation Alliance – strategia organizacji i informacje o odbudowie populacji tenkile:
Tenkile Conservation Alliance – Our Strategy
Rainforest Trust – projekt ochrony rzadkich torbaczy i lasów gór Torricelli realizowany we współpracy z TCA:
Rainforest Trust – Protect Rare Marsupials in the Third Lhttps://tenkile.com/our-strategy-2/?utm_source=chatgpt.comargest Rainfhttps://tenkile.com/our-strategy-2/?utm_source=chatgpt.comorest in the World
