APOPO oczyściło 100 mln m² z min. Pomogły wyszkolone szczury i psy

APOPO oczyściło 100 mln m² z min oraz innych pozostałości po konfliktach zbrojnych. To obszar porównywalny z powierzchnią Paryża, który po latach zagrożenia może być ponownie wykorzystywany przez lokalne społeczności. W pracach uczestniczyli saperzy, specjalnie szkolone psy oraz afrykańskie szczury workowate, znane jako HeroRATs. Według organizacji jej działania przyniosły bezpośrednie lub pośrednie korzyści ponad 2 mln ludzi.

Symboliczną granicę 100 mln m² terenu zwolnionego z podejrzenia występowania min APOPO osiągnęło w grudniu 2023 roku. Organizacja podsumowała w ten sposób ponad dwie dekady działalności w krajach, w których zakończenie wojny nie oznaczało końca zagrożenia dla mieszkańców. Miny przeciwpiechotne, niewybuchy i niewypały przez lata pozostawały ukryte na polach, drogach oraz terenach otaczających wsie.

Oczyszczenie ziemi nie kończy się na usunięciu materiałów wybuchowych. Pozwala mieszkańcom bezpiecznie uprawiać rolę, budować domy, poruszać się między miejscowościami oraz rozwijać lokalną infrastrukturę. Teren, który wcześniej budził strach i pozostawał niewykorzystany, może ponownie służyć całej społeczności.

Dziesiątki tysięcy min przestały zagrażać mieszkańcom

Do końca 2023 roku zespoły APOPO przyczyniły się do usunięcia 31 739 min lądowych oraz 90 140 innych wybuchowych pozostałości wojennych. Unieszkodliwiono również 2731 sztuk amunicji kasetowej, a także odnaleziono ponad 36 tys. sztuk broni strzeleckiej i amunicji.

Za każdą z tych liczb kryją się miejsca, do których można było bezpiecznie wrócić. Rozminowanie umożliwia ponowne wykorzystywanie gruntów rolnych, odbudowę dróg i domów oraz bezpieczniejsze funkcjonowanie szkół i placówek publicznych.

Największą powierzchnię APOPO oczyściło w Kambodży – niemal 50 mln m². Organizacja działa tam od 2014 roku we współpracy z Cambodian Mine Action Center. Prace prowadzono między innymi w prowincjach Siem Reap, Preah Vihear, Battambang i Ratanakiri, także w pobliżu wpisanej na listę światowego dziedzictwa UNESCO świątyni Preah Vihear.

Ponad 22 mln m² oczyszczono w Laosie, a blisko 11,5 mln m² w Mozambiku. APOPO uczestniczyło w działaniach, które pozwoliły w 2015 roku uznać Mozambik za kraj wolny od wszystkich znanych pól minowych. W Angoli zwolniono z zagrożenia ponad 8,1 mln m² ziemi, przywracając ją między innymi rolnictwu, budownictwu i lokalnym inwestycjom.

Organizacja działała również w Sudanie Południowym, Azerbejdżanie i Turcji. W każdym z tych państw łączyła pracę ludzi z możliwościami specjalnie szkolonych zwierząt, dostosowując sposób poszukiwania materiałów wybuchowych do miejscowych warunków.

Szczury nie rozbrajają min, lecz wskazują miejsca zagrożenia

Najbardziej rozpoznawalnymi pomocnikami APOPO są HeroRATs – afrykańskie szczury szkolone do wykrywania zapachu materiałów wybuchowych. Zwierzęta nie rozbrajają min ani ich nie detonują. Ich zadaniem jest przeszukanie odpowiednio zabezpieczonego terenu i zasygnalizowanie miejsca, w którym wyczują charakterystyczny zapach.

Po oznaczeniu punktu do pracy przystępują wykwalifikowani saperzy. To oni sprawdzają wskazane miejsce, odnajdują niebezpieczny przedmiot, a następnie bezpiecznie go usuwają lub niszczą. Zwierzęta stanowią więc część szerszego systemu obejmującego również maszyny, psy oraz tradycyjne zespoły rozminowujące.

Szkolenie szczura trwa około dziewięciu miesięcy. Proces rozpoczyna się od oswajania młodych zwierząt z ludźmi, otoczeniem oraz różnymi dźwiękami i zapachami. Następnie wykorzystuje się trening z klikierem i nagrodami żywnościowymi. Szczury uczą się odróżniać woń materiału wybuchowego od innych zapachów występujących w ziemi.

Dzięki niewielkiej masie zwierzęta mogą poruszać się nad zakopanymi minami bez uruchamiania ich mechanizmów naciskowych. APOPO podaje, że żaden wykorzystywany przez nią szczur nie zginął wskutek eksplozji miny podczas pracy na polu minowym.

HeroRATs nie zastępują ludzi. Przyspieszają jednak sprawdzanie dużych terenów, zwracając uwagę saperów na miejsca wymagające dokładniejszej kontroli. Szczury nie reagują na metal znajdujący się w ziemi, lecz na zapach materiału wybuchowego, dlatego nie zatrzymują się przy każdej śrubie, puszce czy innym metalowym odpadzie.

Zwierzęta otrzymują opiekę także po zakończeniu służby

APOPO podkreśla, że dobrostan zwierząt jest jednym z najważniejszych elementów programu. Szczury otrzymują zróżnicowane pożywienie, regularną opiekę weterynaryjną, możliwość ruchu oraz dostęp do wybiegów wyposażonych w tunele, gałęzie, podesty i inne elementy pobudzające ich naturalną aktywność.

Stan zdrowia każdego zwierzęcia jest regularnie kontrolowany. Szczur pracuje tak długo, jak długo pozostaje zdrowy, aktywny i dobrze wykonuje swoje zadania. Zwierzęta przechodzą zazwyczaj na emeryturę w wieku siedmiu lub ośmiu lat. Nadal otrzymują wówczas odpowiednią karmę, opiekę oraz możliwość zabawy i ruchu.

Podobną rolę w działaniach APOPO pełnią psy technicznego rozpoznania, nazywane HeroDOGs. Dzięki doskonałemu węchowi mogą szybko sprawdzać duże powierzchnie i wspierać zespoły saperskie w wyznaczaniu granic obszarów potencjalnie niebezpiecznych. Wybór zwierząt oraz metod zależy od ukształtowania terenu, roślinności i rodzaju występującego zagrożenia.

Ostateczne potwierdzenie, że dany teren jest bezpieczny, pozostaje zadaniem ludzi. Zwierzęta pomagają ograniczyć powierzchnię wymagającą czasochłonnego, ręcznego sprawdzania, ale cały proces odbywa się według ustalonych procedur i standardów rozminowania humanitarnego.

Oczyszczona ziemia oznacza szansę na rozwój

Miny są szczególnie niebezpieczną pozostałością po wojnach, ponieważ mogą pozostawać aktywne przez wiele lat po zakończeniu walk. Zagrożenie ogranicza możliwość swobodnego przemieszczania się, utrudnia uprawę ziemi i powstrzymuje mieszkańców przed powrotem do opuszczonych domów.

Dlatego APOPO łączy poszukiwanie i usuwanie materiałów wybuchowych z edukacją dotyczącą ryzyka, pomocą dla poszkodowanych oraz dodatkowymi programami skierowanymi do lokalnych społeczności.

W Angoli oczyszczone tereny są oceniane pod kątem możliwości rozwoju rolnictwa. Lokalni rolnicy mogą otrzymywać wsparcie w wyborze bardziej dochodowych upraw i produktów, co ma poprawiać bezpieczeństwo żywnościowe oraz tworzyć nowe źródła utrzymania.

W Azerbejdżanie usuwanie min ma natomiast ułatwiać powrót rodzin przesiedlonych w wyniku konfliktu w Górskim Karabachu. W Kambodży prace zwiększają bezpieczeństwo mieszkańców i pomagają chronić obszary o szczególnym znaczeniu kulturowym.

Osiągnięcie 100 mln m² jest ważnym podsumowaniem dotychczasowej pracy, ale nie oznacza zakończenia działalności. APOPO nadal prowadzi programy rozminowania i rozwija metody łączące doświadczenie saperów z możliwościami zwierząt wykrywających zapach materiałów wybuchowych. Każdy kolejny oczyszczony teren może zostać ponownie wykorzystany do budowy domów, uprawy żywności oraz bezpiecznego przemieszczania się mieszkańców.

Źródło: apopo.org