Islandia chce na stałe zakazać polowań na wieloryby. Zostałyby już tylko Norwegia i Japonia
Islandia może wkrótce zakończyć praktykę, która przez dziesięciolecia budziła coraz większe kontrowersje. Rząd zapowiedział przygotowanie projektu ustawy wprowadzającej trwały zakaz komercyjnych polowań na wieloryby. Dokument ma trafić do parlamentu w lutym 2027 roku. Jeśli zostanie przyjęty, Islandia dołączy do zdecydowanej większości państw, które nie prowadzą już takich połowów, a komercyjne wielorybnictwo pozostanie domeną przede wszystkim Norwegii i Japonii.
To na razie zapowiedź, a nie obowiązujące prawo. Ma jednak duże znaczenie, ponieważ obecny rząd dysponuje większością parlamentarną, a w oficjalnej zapowiedzi mowa jest wprost o „trwałym zakazie polowań na wieloryby”.
Decyzja może zamknąć jeden z najbardziej niezwykłych rozdziałów współczesnej historii ochrony przyrody: państwo, które przez lata broniło prawa do komercyjnego wielorybnictwa, coraz wyraźniej wybiera dziś obserwowanie żywych wielorybów zamiast ich zabijania.
Jeszcze tego lata na morze wypłynęły statki wielorybnicze
Zmiana nie nastąpiła z dnia na dzień.
Po dwóch latach przerwy w 2026 roku islandzkie statki ponownie rozpoczęły komercyjne polowania na płetwale zwyczajne. Sezon trwa od czerwca do mniej więcej końca września. Do 9 września zabito 80 zwierząt, podczas gdy tegoroczny limit wynosi 150 płetwali.
Płetwal zwyczajny jest drugim pod względem wielkości zwierzęciem na Ziemi – ustępuje jedynie płetwalowi błękitnemu. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje cały gatunek jako narażony na wyginięcie, choć jego światowa populacja odbudowała się znacząco po ograniczeniu przemysłowych polowań w drugiej połowie XX wieku.
Islandzkie wielorybnictwo jest dziś działalnością bardzo niewielką w porównaniu z czasami, gdy wieloryby zabijano przemysłowo na ogromną skalę. W kraju pozostała jedna aktywna firma zajmująca się polowaniami – Hvalur. W 2024 roku otrzymała ona pięcioletnie zezwolenie, obowiązujące do 2029 roku.
I właśnie to sprawia, że przed ostatecznym zakończeniem polowań pozostaje jeszcze kilka ważnych pytań prawnych.
Nie wiadomo jeszcze, czy przyszła ustawa natychmiast unieważni istniejące pozwolenie, czy pozwoli mu wygasnąć. Organizacje zajmujące się ochroną zwierząt przewidują, że obecna licencja może obowiązywać do 2029 roku, ale szczegółowe przepisy projektu nie zostały jeszcze przedstawione.
Raport pokazał, jak długo mogą umierać wieloryby
Jednym z momentów, które wyraźnie zmieniły islandzką debatę, były wyniki oficjalnej kontroli polowań przeprowadzonej w sezonie 2022.
Islandzki urząd ds. żywności i weterynarii MAST monitorował śmierć 58 płetwali. Spośród wszystkich 148 zabitych wtedy zwierząt 36 trzeba było trafić harpunem więcej niż jeden raz. Pięć zostało trafionych trzykrotnie, a cztery czterokrotnie. W jednym przypadku ranne zwierzę z harpunem w ciele było ścigane przez pięć godzin, ale nie udało się go ponownie odnaleźć.
Eksperci ds. dobrostanu zwierząt, którzy później przeanalizowali dostępne dane, doszli do bardzo mocnego wniosku: stosowany sposób polowania na duże wieloryby nie spełniał wymogów islandzkiego prawa dotyczącego dobrostanu zwierząt.
W analizowanych przypadkach część trafionych zwierząt nie umierała natychmiast. Odnotowano również przypadki, w których śmierć następowała dopiero po ponad godzinie, a skrajny przypadek trwał około dwóch godzin.
To właśnie po publikacji raportu w 2023 roku rząd czasowo wstrzymał polowania.
Od tego momentu dyskusja przestała dotyczyć wyłącznie liczebności populacji wielorybów. Coraz większą rolę zaczęło odgrywać pytanie, czy zabijanie tak dużych zwierząt można w ogóle prowadzić w sposób zgodny ze współczesnymi standardami dobrostanu.
Islandia długo była jednym z wyjątków
Międzynarodowa Komisja Wielorybnicza wprowadziła moratorium na komercyjne polowania na wieloryby w latach 80. XX wieku. Obowiązuje ono do dziś.
Islandia przez lata funkcjonowała jednak poza głównym nurtem tego porozumienia. W 1992 roku opuściła IWC, a w 2002 roku ponownie do niej przystąpiła, zgłaszając zastrzeżenie wobec moratorium. Komercyjne połowy wznowiła w 2006 roku.
Norwegia utrzymała formalny sprzeciw wobec zakazu i wznowiła komercyjne polowania w 1993 roku.
Japonia wybrała jeszcze inną drogę: w 2019 roku wystąpiła z Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej i ponownie rozpoczęła komercyjne połowy w swoich wodach.
Dlatego w ostatnich latach właśnie Islandia, Norwegia i Japonia były trzema państwami prowadzącymi komercyjne wielorybnictwo.
Jeżeli islandzki zakaz wejdzie w życie, na tej liście pozostaną dwa kraje.
Nie oznacza to całkowitego końca wszystkich polowań na wieloryby na świecie. Osobną kategorią są tradycyjne połowy prowadzone przez niektóre społeczności rdzenne, m.in. na Alasce, Grenlandii i Czukotce. IWC ustala dla nich odrębne limity ze względu na znaczenie wielorybów dla wyżywienia oraz kultury tych społeczności.
Wieloryb żywy staje się dla Islandii coraz cenniejszy
Jednocześnie na Islandii przez ostatnie dekady rozwinęła się zupełnie inna gałąź gospodarki związana z wielorybami.
Zamiast wypływać, aby je zabijać, setki tysięcy turystów wsiadają na statki, żeby zobaczyć je w naturalnym środowisku.
Húsavík na północy kraju stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych europejskich miejsc obserwacji wielorybów. Uniwersytet Islandzki określa miejscowość jako ważny ośrodek badań nad waleniami i przypomina, że wieloryby stały się jednym z symboli miasta.
Sam sektor turystyczny jest dla Islandii niezwykle istotny. Według urzędu statystycznego w 2025 roku odpowiadał bezpośrednio za 8,8 proc. PKB kraju. Co ciekawe, w maju i czerwcu 2026 roku przychody w transporcie morskim pasażerów – do którego urząd zalicza przede wszystkim działalność związaną z obserwowaniem wielorybów – wzrosły o około 13 proc. w porównaniu z rokiem wcześniejszym.
Dawny argument mówiący, że wieloryby mają dla kraju wartość gospodarczą przede wszystkim jako źródło mięsa, staje się więc coraz trudniejszy do obrony.
Żywe zwierzę może być obserwowane przez tysiące ludzi przez wiele lat.
Ochrona zaczęła przynosić rezultaty
Historia płetwali pokazuje jednocześnie, że międzynarodowa ochrona wielorybów rzeczywiście może działać.
IUCN informowała już w 2018 roku, że globalna populacja płetwala zwyczajnego mniej więcej podwoiła się od lat 70. XX wieku. Dzięki temu jego kategorię zagrożenia zmieniono z „zagrożony” na „narażony”. Organizacja wskazywała, że odbudowa była w dużej mierze konsekwencją ograniczenia komercyjnych polowań.
Nie oznacza to jednak, że gatunek jest już całkowicie bezpieczny.
Wieloryby muszą mierzyć się dzisiaj z innymi zagrożeniami: kolizjami ze statkami, zaplątywaniem w narzędzia połowowe, hałasem podwodnym, zanieczyszczeniem oceanów oraz zmianami klimatycznymi. IWC zwraca uwagę, że współczesna ochrona waleni coraz częściej koncentruje się właśnie na tych problemach.
Zakończenie komercyjnego polowania może więc usunąć jeden z elementów presji, ale nie kończy całej pracy związanej z ochroną tych zwierząt.
Projekt ma zostać przedstawiony w lutym 2027 roku
Najważniejsze zastrzeżenie jest takie, że zakaz nie został jeszcze uchwalony.
Islandzki rząd zapowiedział przedłożenie projektu parlamentowi w lutym 2027 roku. Dopiero wtedy poznamy szczegóły dotyczące wejścia ustawy w życie oraz przyszłości istniejących licencji.
Politycznie propozycja znajduje się jednak w znacznie lepszej sytuacji niż wiele wcześniejszych prób ograniczenia wielorybnictwa. Reuters zwraca uwagę, że obecny rząd ma większość w islandzkim parlamencie.
Minister przemysłu Hanna Katrín Friðriksson już wcześniej określała obowiązujące przepisy dotyczące wielorybnictwa jako przestarzałe i opowiadała się za zakończeniem polowań.
Ostateczna decyzja należy teraz do Alþingi – islandzkiego parlamentu.
Symboliczna zmiana na północnym Atlantyku
Jeszcze pod koniec XX wieku spór o wielorybnictwo dotyczył przede wszystkim tego, czy populacje poszczególnych gatunków wytrzymają kolejne odłowy.
Dzisiaj pytania są szersze.
Czy polowania spełniają współczesne standardy dobrostanu zwierząt? Czy mają nadal uzasadnienie gospodarcze? Jaką wartość ma żywy wieloryb dla turystyki i ekosystemu? I czy państwo, które buduje swój międzynarodowy wizerunek wokół wyjątkowej przyrody, nadal potrzebuje komercyjnych połowów tych zwierząt?
Islandia coraz wyraźniej odpowiada na te pytania w jeden sposób.
Jeśli parlament przyjmie zapowiadany zakaz, jeden z trzech ostatnich krajów prowadzących komercyjne polowania przejdzie na drugą stronę tej wieloletniej debaty.
Dla wielorybów byłaby to bardzo konkretna zmiana.
Dla reszty świata – mocny symbol tego, jak szybko może zmienić się podejście do działalności, która jeszcze niedawno była przedstawiana jako wielowiekowa tradycja niepodlegająca dyskusji.
