Historyczny sukces Kambodży. Leczenie HIV dociera do niemal wszystkich potrzebujących

Kambodża osiągnęła cele 95-95-95 w walce z HIV, stając się pierwszym krajem Azji i regionu Pacyfiku, któremu udało się przekroczyć wszystkie trzy globalne progi dotyczące diagnostyki, leczenia oraz skuteczności terapii. Osiągnięcie jest rezultatem wieloletniej współpracy państwa, pracowników ochrony zdrowia, organizacji społecznych i osób żyjących z HIV.

Historyczny wynik ogłosiły wspólnie władze Kambodży oraz Wspólny Program Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS, czyli UNAIDS. Sukces przybliża kraj do celu, jakim jest zakończenie AIDS jako zagrożenia dla zdrowia publicznego do 2030 roku. W 2026 roku mija jednocześnie 30 lat współpracy UNAIDS z Kambodżą.

Cele 95-95-95 oznaczają, że co najmniej 95 proc. osób żyjących z HIV zna swój status, 95 proc. zdiagnozowanych korzysta z leczenia antyretrowirusowego, a u 95 proc. leczonych osiągnięto supresję wirusa. Ostatni wskaźnik oznacza zmniejszenie ilości HIV we krwi do poziomu, który chroni zdrowie pacjenta i zapobiega dalszemu uszkadzaniu układu odpornościowego.

Kraj od lat konsekwentnie poprawiał dostęp do leczenia

Kambodża już wcześniej należała do państw osiągających szczególnie dobre rezultaty w ograniczaniu epidemii. W 2017 roku znalazła się w grupie zaledwie siedmiu krajów, które zrealizowały wcześniejsze cele 90-90-90, i zrobiła to trzy lata przed wyznaczonym terminem.

Najnowsze osiągnięcie nie jest wynikiem pojedynczej kampanii, lecz konsekwencją wieloletnich zmian w całym systemie. Zwiększono dostęp do testów i terapii antyretrowirusowej, umożliwiono wydawanie leków na kilka miesięcy podczas jednej wizyty, a opiekę nad osobami żyjącymi z HIV coraz ściślej łączono z podstawową ochroną zdrowia.

Rozwijano także nowe metody profilaktyki. W kraju dostępne są samodzielne testy na HIV oraz PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna przeznaczona dla osób narażonych na zakażenie. Kambodża wprowadza również długo działające preparaty profilaktyczne, które mogą ułatwić ochronę osobom mającym trudności z codziennym przyjmowaniem tabletek.

– To osiągnięcie pokazuje, co jest możliwe, gdy człowiek znajduje się na pierwszym miejscu – powiedział Eamonn Murphy, dyrektor regionalny UNAIDS.

Przedstawiciel UNAIDS podkreślił, że wynik Kambodży został zbudowany na silnym zaangażowaniu politycznym, krajowym przywództwie, długoletnim partnerstwie oraz zaufaniu rozwijanym podczas współpracy z lokalnymi społecznościami.

Ważną rolę odegrały organizacje społeczne

Jednym z najważniejszych elementów kambodżańskiego modelu było włączenie do działań osób należących do środowisk najbardziej dotkniętych epidemią. Organizacje społeczne prowadziły poradnictwo, testowanie, edukację profilaktyczną i pomoc w systematycznym przyjmowaniu leków. Ich pracownicy docierali także do ludzi, którzy z powodu stygmatyzacji, ubóstwa lub obaw przed dyskryminacją unikali publicznych placówek.

Jedną z osób zaangażowanych w ten proces jest Seum Sophal. Ponad 20 lat temu dowiedział się, że żyje z HIV. W tamtym okresie możliwości leczenia były ograniczone, a osoby z dodatnim wynikiem testu często spotykały się z odrzuceniem. Dziś Sophal pracuje w organizacji reprezentującej osoby żyjące z HIV oraz społeczności szczególnie narażone na zakażenie.

Niedługo po własnej diagnozie rozpoczął wolontariat. Odwiedzał ludzi w ich domach, zachęcał do wykonywania testów, rozpoczęcia terapii i pozostania pod opieką lekarzy. Pracownicy społeczni przekazywali informacje, towarzyszyli pacjentom w drodze do przychodni oraz pomagali rodzinom mierzyć się z praktycznymi i emocjonalnymi skutkami diagnozy.

– To wsparcie społeczności przekazywane z jednego pokolenia na drugie – powiedział Seum Sophal.

Część dzieci, którym podobne organizacje pomagały ponad dwie dekady temu, jest dziś dorosła. Niektóre z tych osób same zostały wolontariuszami i wspierają kolejnych pacjentów.

Leczenie bez wielokrotnych podróży do przychodni

Sugestie osób korzystających z opieki medycznej przyczyniły się do wydłużenia godzin pracy placówek, rozwoju poradnictwa prowadzonego przez rówieśników oraz ułatwienia dostępu do badań. Szczególnie ważne okazało się wydawanie leków antyretrowirusowych na dłuższy okres. Dzięki temu pacjenci nie muszą tak często pokonywać dalekich tras do przychodni ani rezygnować z pracy, aby odebrać kolejną porcję preparatów.

Samo leczenie HIV jest w Kambodży bezpłatne, lecz dla wielu osób problemem nadal pozostają koszty transportu, niestabilne zatrudnienie, brak wystarczającej ilości żywności i ubóstwo. Organizacje społeczne pomagały uprawnionym pacjentom dołączyć do krajowego systemu pomocy IDPoor. Otrzymane karty umożliwiają korzystanie z publicznej opieki zdrowotnej, świadczeń pieniężnych i innych form wsparcia.

Dzięki podobnym działaniom leczenie stało się nie tylko dostępne formalnie, ale również możliwe do kontynuowania w codziennym życiu. Regularne przyjmowanie leków jest niezbędne do utrzymania supresji wirusa i ochrony układu odpornościowego.

Epidemia nie została jeszcze zakończona

Osiągnięcie wszystkich celów 95-95-95 jest przełomem, ale nie oznacza, że w Kambodży nie dochodzi już do nowych zakażeń. Według szacunków w 2025 roku odnotowano 958 nowych przypadków. Około 84 proc. z nich dotyczyło osób należących do szczególnie narażonych grup oraz ich partnerów.

Kraj zamierza zmniejszyć liczbę nowych zakażeń do mniej niż 250 rocznie do 2030 roku. Do realizacji tego celu potrzebne będą dalsze inwestycje w profilaktykę, edukację i dostęp do testów. Wyzwaniem pozostaje niewystarczająca wiedza o HIV, szczególnie wśród młodych ludzi, a także stygmatyzacja i dyskryminacja, które nadal powstrzymują część osób przed zwróceniem się o pomoc.

– To osiągnięcie jest źródłem narodowej dumy, ale wiąże się również z odpowiedzialnością – zaznaczył Ieng Mouly, przewodniczący kambodżańskiego Krajowego Urzędu ds. AIDS.

Najważniejszym zadaniem będzie teraz utrzymanie osiągniętych rezultatów. Kambodża przygotowuje plan stopniowego zwiększania krajowego finansowania i ograniczania zależności od środków zagranicznych. Usługi związane z HIV mają być szerzej włączane do podstawowej opieki zdrowotnej i systemu powszechnego zabezpieczenia medycznego.

Sukces ważny dla całego regionu

Osiągnięcie Kambodży ma szczególne znaczenie w Azji i regionie Pacyfiku, gdzie żyje około 7 mln osób z HIV. Każdego roku zakażenie wykrywa się u około 280 tys. kolejnych osób, a około 120 tys. umiera z powodu chorób związanych z AIDS. Regionalny dostęp do leczenia wynosi około 71 proc., co oznacza, że niemal jedna trzecia osób żyjących z HIV wciąż nie otrzymuje terapii.

Sytuacja w poszczególnych państwach jest bardzo zróżnicowana. Podczas gdy Kambodża osiągnęła wszystkie trzy cele leczenia, część krajów regionu mierzy się z szybko rosnącą liczbą nowych zakażeń. WHO i UNAIDS wskazują między innymi na Filipiny, Fidżi oraz Papuę-Nową Gwineę.

Kambodża pokazuje jednak, że wyraźna poprawa jest możliwa także w państwie, które jeszcze dwie dekady wcześniej zmagało się z ograniczonym dostępem do terapii i silną stygmatyzacją pacjentów. Kluczowe okazało się połączenie bezpłatnego leczenia, nowoczesnej profilaktyki, stabilnego przywództwa oraz bezpośredniego udziału społeczności.

Osiągnięcie 95-95-95 nie jest końcem działań, lecz wejściem w ich kolejny etap. Utrzymanie wysokiej skuteczności terapii i dalsze ograniczanie nowych zakażeń może przybliżyć Kambodżę do sytuacji, w której AIDS przestanie stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego.