Pięć krajów Afryki zatrzymało ogniska polio. WHO potwierdziła przerwanie transmisji
Pięć afrykańskich państw osiągnęło ważny sukces w walce z chorobą, która jeszcze kilkadziesiąt lat temu każdego roku paraliżowała setki tysięcy dzieci na świecie. Światowa Organizacja Zdrowia potwierdziła zakończenie ognisk poliowirusa typu 2 w Burundi, Ghanie, Gwinei Bissau, Republice Konga i Ugandzie. Niezależne zespoły ekspertów uznały, że transmisja wirusa związana z tymi ogniskami została skutecznie przerwana.
Decyzja nie została podjęta wyłącznie na podstawie braku nowych zgłoszeń. Między styczniem a czerwcem 2026 roku zespoły Independent Outbreak Response Assessment analizowały dane epidemiologiczne, wyniki badań laboratoryjnych, poziom odporności populacji, skuteczność nadzoru sanitarnego oraz przebieg kampanii szczepień. Dopiero po tej wieloetapowej ocenie WHO oficjalnie zamknęła pięć ognisk.
To szczególnie dobra wiadomość dla dzieci, ponieważ polio może prowadzić do trwałego porażenia mięśni, a choroby nie da się wyleczyć. Można jej jednak skutecznie zapobiegać za pomocą szczepień. WHO szacuje, że około jedna na 200 infekcji poliowirusem prowadzi do nieodwracalnego paraliżu.
Pięć różnych krajów, ten sam skuteczny mechanizm
Burundi, Ghana, Gwinea Bissau, Republika Konga i Uganda różnią się pod względem powierzchni, liczby mieszkańców, infrastruktury czy możliwości systemów ochrony zdrowia.
We wszystkich pięciu państwach skuteczna odpowiedź miała jednak kilka wspólnych elementów: szybkie wykrywanie wirusa, szczepienia prowadzone również w trudno dostępnych miejscach, monitorowanie środowiska, sprawne laboratoria i współpracę z lokalnymi społecznościami.
W Burundi ognisko krążącego poliowirusa typu 2 ogłoszono w marcu 2023 roku. Władze zwiększyły liczbę szczepień, wzmocniły dochodzenia epidemiologiczne i rozbudowały monitoring środowiskowy.
W Republice Konga ostatnie wykrycie wirusa związanego z zamkniętym właśnie ogniskiem pochodziło z grudnia 2023 roku. Późniejsze działania koncentrowały się na sprawdzaniu, czy wirus nadal może krążyć niezauważony, oraz na docieraniu ze szczepieniami do miejsc o niższym poziomie odporności populacyjnej.
Uganda zwiększyła intensywność nadzoru po wykryciu poliowirusa w maju 2024 roku. Ghana równolegle inwestowała w możliwości laboratoriów, dzięki czemu podejrzane próbki można szybciej analizować i natychmiast rozpoczynać działania w przypadku wykrycia zagrożenia.
Szczególnie długi okres bez nowych wykryć ma za sobą Gwinea Bissau. Ostatnią obecność wirusa związanego z zamkniętym ogniskiem zarejestrowano tam w lipcu 2021 roku. Dużą część wysiłku skierowano na dotarcie do grup ludności, które wcześniej miały utrudniony dostęp do szczepień.
To nie ten sam wirus, którego Afryka pozbyła się w 2020 roku
Informacja wymaga ważnego wyjaśnienia.
WHO nie ogłosiła, że polio zostało właśnie całkowicie wyeliminowane w pięciu państwach ani że Afryka stała się wolna od wszystkich poliowirusów.
Afrykański Region WHO został już w sierpniu 2020 roku certyfikowany jako wolny od rodzimego dzikiego poliowirusa. Ostatni przypadek rodzimego dzikiego wirusa odnotowano w Nigerii w 2016 roku.
Ogniska zamknięte teraz w pięciu państwach były związane z krążącym wariantem poliowirusa typu 2, określanym jako cVDPV2.
Jest to rzadka sytuacja związana ze stosowaniem doustnej szczepionki przeciw polio.
Zawiera ona osłabioną postać wirusa, która bardzo skutecznie buduje odporność w jelitach. W społecznościach o wysokim poziomie zaszczepienia osłabiony wirus szybko przestaje krążyć.
Jeżeli jednak przez długi czas wiele dzieci pozostaje niezaszczepionych, wirus szczepionkowy może przechodzić między ludźmi, stopniowo się zmieniać i w bardzo rzadkich przypadkach odzyskać zdolność powodowania paraliżu.
Kluczowym problemem nie jest więc samo szczepienie, ale luki w odporności populacji.
W społeczności dobrze zaszczepionej dzieci są chronione zarówno przed dzikim poliowirusem, jak i przed jego krążącymi wariantami pochodzenia szczepionkowego.
Coraz dokładniej wiadomo, gdzie znajdują się dzieci bez szczepień
Współczesna walka z polio wygląda zupełnie inaczej niż kilkadziesiąt lat temu.
Jednym z narzędzi wykorzystywanych w Afryce są systemy informacji geograficznej GIS. Pozwalają one zaznaczać na mapach odległe osady, śledzić przemieszczanie się ludności i sprawdzać, czy zespoły szczepiące rzeczywiście dotarły do wszystkich zaplanowanych miejsc.
To istotne szczególnie w regionach przygranicznych, gdzie mieszkańcy przemieszczają się pomiędzy państwami, oraz na terenach oddalonych od stałych placówek medycznych.
W 2025 roku w Afryce przyspieszono również modernizację sieci laboratoriów zajmujących się polio. Celem było skrócenie czasu pomiędzy pobraniem próbki a uzyskaniem wyniku.
Przy chorobie zakaźnej różnica kilku dni może mieć ogromne znaczenie. Im szybciej wiadomo, gdzie pojawił się wirus, tym wcześniej można skierować w to miejsce dodatkowe zespoły i rozpocząć szczepienia.
Państwa rozwijają też nadzór środowiskowy. Poliowirusa można poszukiwać między innymi w próbkach ścieków, dzięki czemu możliwe jest wykrycie jego obecności nawet wtedy, gdy nie odnotowano jeszcze przypadku paraliżu.
To szczególnie przydatne w przypadku polio, ponieważ zdecydowana większość infekcji przebiega bezobjawowo lub powoduje jedynie łagodne objawy.
Sukces należy również do lokalnych pracowników ochrony zdrowia
Technologia nie zastąpi jednak ludzi.
Za zamknięciem każdego ogniska stoją tysiące wizyt pracowników ochrony zdrowia, rozmów z rodzicami, szczepień dzieci oraz pobieranych i analizowanych próbek.
– Te zamknięcia ognisk pokazują, co można osiągnąć dzięki silnemu przywództwu, pracownikom ochrony zdrowia i współpracy – podkreślił dr Mohamed Janabi, dyrektor regionalny WHO dla Afryki.
Jednym z najtrudniejszych zadań pozostaje docieranie do dzieci mieszkających w miejscach, gdzie opieka zdrowotna jest słabo dostępna.
Dlatego działania prowadzone są nie tylko w szpitalach i przychodniach. Zespoły szczepiące odwiedzają wsie, osady przygraniczne i społeczności oddalone od większych miast.
Równie ważne okazuje się budowanie zaufania.
Rodzic musi rozumieć, dlaczego dziecko czasami otrzymuje szczepionkę przeciw polio podczas kilku kolejnych kampanii. W regionach, w których pojawiają się dezinformacja i obawy związane ze szczepieniami, częścią programu są więc rozmowy z liderami społeczności, pracownikami medycznymi i rodzinami.
System stworzony do walki z polio pomaga również przy innych epidemiach
Korzyści mogą wykraczać daleko poza jedną chorobę.
Sieć laboratoriów, pracownicy terenowi, systemy GIS i mechanizmy reagowania rozwijane przez dziesięciolecia walki z polio są dziś wykorzystywane również podczas innych kryzysów zdrowotnych.
WHO podkreśliła 27 sierpnia, że infrastruktura finansowana w ramach programów polio wspierała w Afryce działania podczas epidemii Eboli, choroby marburskiej, mpox, cholery i żółtej febry.
Oznacza to, że inwestycja potrzebna do znalezienia jednego poliowirusa w odległej społeczności może później pomóc wykryć zupełnie inne zagrożenie.
Podobnie jest z laboratoriami. Modernizacja sprzętu i szkolenie personelu zwiększają zdolność państw do reagowania na wiele chorób zakaźnych, nie tylko polio.
Gavi zwraca uwagę, że doświadczenie zdobywane podczas docierania do pomijanych wcześniej dzieci, mapowania miejscowości i budowania systemów nadzoru może wzmacniać całe programy szczepień ochronnych.
Afryka nadal nie może ogłosić pełnego zwycięstwa
Sukces pięciu państw jest ważny, ale sytuacja w całym regionie pozostaje wymagająca.
Według najnowszej informacji WHO z 27 sierpnia w 2026 roku w Regionie Afrykańskim odnotowano już ponad 180 wykryć poliowirusa. Największymi obszarami aktywnej transmisji pozostają obecnie region jeziora Czad oraz Róg Afryki.
Na świecie dziki poliowirus typu 1 nadal krąży endemicznie w Afganistanie i Pakistanie.
WHO podała również, że według danych dostępnych do 30 kwietnia 2026 roku na świecie zarejestrowano 32 przypadki choroby wywołanej przez krążące warianty poliowirusa, z czego 28 dotyczyło typu 2.
Nie ma więc podstaw do rezygnacji ze szczepień czy ograniczenia nadzoru.
Historia Madagaskaru pokazuje dlaczego. Po wcześniejszym zamknięciu ogniska wirus został tam ponownie wykryty, co WHO przywołuje jako przykład ryzyka ponownego zawleczenia poliowirusa do kraju.
Formalne zamknięcie ogniska oznacza, że specjaliści uzyskali wystarczające dowody na przerwanie konkretnego łańcucha transmisji. Nie daje jednak gwarancji, że wirus nigdy nie pojawi się ponownie.
Świat jest znacznie bliżej końca polio niż jeszcze jedno pokolenie temu
W szerszej perspektywie pięć zamkniętych ognisk jest kolejnym krokiem w jednej z największych kampanii zdrowia publicznego w historii.
Jeszcze pod koniec XX wieku polio występowało w wielu częściach świata, a wizja całkowitego usunięcia choroby wydawała się niezwykle ambitna.
Dziś dwa z trzech typów dzikiego poliowirusa zostały już globalnie eradykowane. Dziki typ 1 pozostaje endemiczny jedynie w Afganistanie i Pakistanie.
Afryka przeszła natomiast od powszechnego występowania dzikiego wirusa do sytuacji, w której od 2020 roku posiada status regionu wolnego od jego rodzimej transmisji.
Pozostało trudniejsze zadanie: usunięcie ognisk krążących wariantów wirusa i utrzymanie wystarczająco wysokiej odporności dzieci, aby nie mogły powstawać kolejne.
Burundi, Ghana, Gwinea Bissau, Republika Konga i Uganda pokazują, że jest to możliwe nawet w bardzo różnych warunkach.
Potrzebne są szczepionki, laboratoria i technologie, ale równie ważna okazuje się konsekwencja – odnajdywanie każdego przypadku, docieranie do dzieci wcześniej pomijanych przez system i utrzymywanie działań jeszcze długo po ostatnim wykryciu wirusa.
Pięć zamkniętych ognisk nie oznacza więc końca walki z polio w Afryce.
Oznacza coś równie ważnego: pięć miejsc mniej, w których wirus nadal może swobodnie krążyć i zagrażać dzieciom.
