fbpx

Zaginiony po wojnie obraz “Opłakiwanie Chrystusa” odnalazł się w szwedzkim muzeum, ma wrócić do Polski

XVI-wieczny obraz “Opłakiwanie Chrystusa” autorstwa Lucasa Cranacha Starszego zaginął po drugiej wojnie światowej. Aktualnie dzieło zlokalizowane zostało w Muzeum Narodowym w Sztokholmie, które zarekomendowało szwedzkiemu rządowi zwrot dzieła Polsce.

– To jeden z najcenniejszych obrazów z dawnej wrocławskiej kolekcji muzealnej – podkreśla Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

“Opłakiwanie Chrystusa” namalowane zostało w latach 30. XVI wieku w pracowni Lucasa Cranacha Starszego.

“Niezwykłość tego dzieła (…) polega na tym, iż w najbliższym otoczeniu zmarłego Chrystusa pojawiają się, zamiast postaci świętych, bohaterowie świeccy, konkretne osoby znane z imienia i nazwiska” – informuje Muzeum Narodowe we Wrocławiu. Z komunikatu wynika też, że obraz jest pamiątką po małżeństwie pochodzącym z niemieckiej Saksonii – kupcu Konrada von Günterode i jego żonie Annie.

Z Niemiec przez Polskę do Szwecji

Podobnie jak perypetie innych dzieł sztuki, które zaginęły w podczas drugiej wojny światowej i tuż po niej, losy “Opłakiwania Chrystusa” były burzliwe. Jak informuje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, obraz prawdopodobnie od momentu ufundowania, znajdował się w klasztorze cystersów w Lubiążu. Stamtąd trafił do Breslau (dzisiejszego Wrocławia), gdzie od 1880 roku znajdował się w zbiorach Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych, najważniejszego muzeum w regionie. Przez lata dzieło ze szkoły Lucasa Cranacha Starszego cieszyło oczy mieszkańców miasta. Jednak w trakcie drugiej wojny światowej muzealnych zbiorów zaczęło ubywać. Niemcy podjęli bowiem decyzję o konieczności zabezpieczenia dzieł sztuki. Akcją wywożenia eksponatów kierował profesor Günther Grundmann, dolnośląski konserwator zabytków. Trafiały one do składnic urządzanych w kościołach, klasztorach i pałacach. I tak też stało się w przypadku “Opłakiwania Chrystusa”. Jak przekazało MKiDN, z archiwalnych materiałów wynika, że obraz trafił do “skrytki” w Kamenz (dzisiejszy Kamieniec Ząbkowicki), a stamtąd został – prawdopodobnie w 1946 roku – skradziony i ślad po nim zaginął. Podobny los spotkał ponad sto ukrytych w Kamieńcu obrazów.

Nie wiadomo kto i kiedy dokładnie ukradł obraz. Pewne natomiast jest to, że – jak informuje Muzeum Narodowe w Sztokholmie – “Opłakiwanie Cranacha” zostało kupione do kolekcji w 1970 roku. Obraz wylicytowano na aukcji w oddalonym o kilkadziesiąt kilometrów od Sztokholmu mieście Mariefred, za cztery tysiące koron szwedzkich. Obraz na sprzedaż wystawili spadkobiercy Sigfrida Haggberga, dyrektora koncernu telefonicznego LM Ericsson w Polsce, który zmarł siedem lat wcześniej. Haggberg w 1942 roku został aresztowany przez gestapo za pomoc polskiemu państwu podziemnemu. Szwedowi zarzucano między innymi przemyt dokumentów ujawniających zbrodnie niemieckich nazistów wobec Polaków i Żydów. Jednak po interwencji króla Szwecji wyrok cofnięto, a Haggberg po wojnie wrócił do Polski. Według rodziny obraz trafił do mężczyzny wyłącznie na przechowanie, a jego właściciel miał później zgłosić się po dzieło. Nigdy jednak tego nie zrobił. Dyrekcja Muzeum Narodowego w Sztokholmie podkreśla, że w latach 70. XX wieku nikt nie wiedział, że dzieło sztuki zostało skradzione z Polski.

Namierzony, odnaleziony, jeszcze nieprzekazany

“Opłakiwanie Chrystusa” znajduje się w opublikowanym na stronie Wydziału Restytucji Dóbr Kultury katalogu polskich strat wojennych, jako dzieło które nie zostało odzyskane. Już wkrótce może się to zmienić. Wszystko dlatego, że Muzeum Narodowe w Sztokholmie zarekomendowało szwedzkiemu rządowi zwrot Polsce obrazu. Stało się tak po tym, jak w czerwcu 2019 roku strona polska złożyła wniosek restytucyjny i wystąpiła o zwrot skradzionego dzieła.

“Z przedstawionych dokumentów wynika, że obraz z dużym prawdopodobieństwem jest identyczny z żądanym obiektem, a zatem skradzionym. Zwrot obrazu do Muzeum Narodowego we Wrocławiu w Polsce jest zgodny z międzynarodowymi konwencjami w tej dziedzinie” – podała w komunikacie sztokholmska placówka. Teraz – jak podkreśla MKiDN – decyzję o zwrocie musi podjąć szwedzkie ministerstwo kultury.

Na aukcjach i u prywatnych kolekcjonerów

“Opłakiwanie Chrystusa” nie byłoby pierwszym obrazem, który w trakcie drugiej wojny światowej został wywieziony z Breslau, a teraz może wrócić do wrocławskich zbiorów. Niektóre z nich do dziś odnajdywane są na aukcjach dzieł sztuki. Tak było z obrazem “Święty Iwo wspomaga biednych” Jacoba Jordaensa, który w 2008 roku pojawił się w ofercie jednego z londyńskich domów aukcyjnych. Przed wojną obraz należał do zbiorów wrocławskiego muzeum, a potem wraz z setką innych – między innymi “Opłakiwaniem Chrystusa” – został ukryty w składnicy w Kamieńcu Ząbkowickim.

W tym samym miejscu ukryto “Studium chmur” Friedricha Philipa Reinholda, które po latach odnalazło się w paryskim antykwariacie. Stamtąd zostało wykupione za ponad dwa tysiące euro. Z kolei “Via Cassia koło Rzymu” Oswalda Achenbacha odnalazło się w 2014 roku na aukcji w Kolonii. W 2017 roku do stolicy Dolnego Śląska powrócił obraz Roberta Śliwińskiego “Ulica wraz z ruiną zamku”. Uznane za polską stratę wojenną malowidło trafiło na internetową aukcję antykwariatu w Pensylwanii w USA. O sprawie zostało poinformowano FBI, które zabezpieczyło obraz.

Z kolei w 2019 roku do Muzeum Narodowego we Wrocławiu trafił XVI-wieczny obraz Abrahama Bloemaerta “Historia Apolla i Dafne”, który w trakcie wojny także trafił do składnicy w Kamieńcu Ząbkowickim. Słuch po nim zaginął aż do 2009 roku, gdy jego sprzedaż zaoferowano wrocławskiemu muzeum. Okazało się, że obraz przebywał na terytorium Polski. Negocjacje z jego ówczesną posiadaczką nie powiodły się, a sprawa trafiła na wokandę sądu. MKiDN proces wygrało, a tym samym był to pierwszy wygrany proces cywilny o dzieło sztuki będące polską stratą wojenną.

Kopia na lata zastąpiła oryginał

W ostatnich latach do stolicy Dolnego Śląska wróciły także inne z obrazów zaginionych podczas drugiej wojny światowej. Od 2014 roku we wrocławskim Muzeum Archidiecezjalnym oglądać można “Madonnę pod jodłami” autorstwa Lucasa Cranacha Starszego. Obraz został wywieziony przez niemieckiego księdza, który wcześniej kazał wykonać kopię Madonny. Ponoć duchowny – który najpierw zamieszkał w okolicach Drezna, a później w Monachium – miał zamiar oddać obraz kościołowi. Jednak w końcu się na to nie zdecydował. Zamiast tego “Madonnę pod jodłami” spieniężył w jednym z antykwariatów.

W tym czasie kopia cały czas wisiała we Wrocławiu. I dopiero w latach 60. zorientowano się, że to nie obraz pędzla Lucasa Cranacha Starszego, a podróbka namalowana przez utalentowanego parafianina. Prawdziwa “Madonna pod jodłami” od czasu do czasu pojawiała się na rynku sztuki i szybko znikała. Odnalazła się w 2012 roku w Szwajcarii, gdy jeden z kolekcjonerów podarował dzieło miejscowemu duchowieństwu. Do dziś obraz ten uznawany jest za jeden z najcenniejszych znajdujących się w polskich zbiorach. Jego wartość oszacowano na niemal 10 milionów euro.

Dodaj komentarz